¿Sobrevives?  
     
 
Edicións Xerais, Vigo, 1996
Fóra de xogo - Nº16
ISBN: 84-8302-073-4
Nº de páxinas: 152
Formato: 13 x 21
9ª edición: 2006
 
     

Traducións  
     
  Catalán:Sobrevius? (Editorial Cruïlla, Barcelona, 1999)
Castelán: ¿Sobrevives? (Ediciones SM, Madrid, 1998)
 
     

Sinopse  
     
  ¿Sobrevives? narra a estremecedora historia de Moni, Francisco Sánchez Loiro, un mozo de dezasete anos que cursa dificultosamente os seus estudios de formación profesional. A súa reiterada mala conducta, as súas amizades sorprendentes, a súa obsesión pola caza e polos seus cans podengos, o seu resentimento oculto e as súas absurdas reaccións, unidas á vivacidade inquietante dos seus enormes ollos, non deixan de abraiar continuamente ó profesorado e ós seus compañeiros. Moni é unha permanente mancha negra que se resiste a desaparecer.  
     

Entrevista á autora (Nadal 1996 - Mateo Iglesias)  
     
 

Despois da obtención do Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil por O misterio dos fillos de Lúa, ¿como encaras o teu futuro como creadora? ¿Que supuxo para ti obter tan importante recoñecemento?

Está todo tan recente que non son quen de analizar dun xeito aséptico o meu futuro como creadora. Este Premio Nacional estame producindo sensacións moi diferentes, incluso contradictorias. Moléstame, poño por caso, que se me lembre a "responsabilidade" que conleva. ¡Coma se eu non o soubese! Quero pensar que xa era responsabilidade antes (por iso mo darían, polo que fixen ata o de agora). Supoño que o meu futuro creador non ten por que variar moito no esencial; terei que seguir aprendendo e tentar facelo cada vez mellor. O que non podo é botarme laxes enriba e escribir agarrotada, sen liberdade. Atérrame pensar que as miñas opinións poidan ter agora máis eco. Eu sigo sendo a mesma ca antes do día 4 de novembro e non quixera que as sobrevalorasen. Anque admito que vou evolucionando, non o fago tan de présa. Ó que non estou disposta (cando menos, de momento) é a crear unha imaxe de "sabia excéntrica" á que teña que seguir escrava de por vida. ¡Nin pola mercadotecnia! Este premio dame un chisquiño máis de seguridade nas miñas propias dúbidas, e sei que non o podo tomar como unha meta, quero manterme no camiño de ida, e crer que aínda teño algo que dicir. É unha porta que debo manter aberta.

¿Sobrevives?, a novela que publicas agora na colección Fóra de xogo, supón a túa volta á literatura xuvenil, na que obtiveches un grande éxito con ¡Asústate, Merche! ¿Cres que hai diferencias entre os lectores máis pequenos e os adolescentes?

Máis ca miña volta, supón a miña continuidade. Eu non "marchei" nunca. Recunco. Dise que os ditos condensan toda a sabedoría do pobo. Vou utilizar un: "Quen busca, sempre atopa". ¡Claro que atopo diferencias entre os lectores máis pequenos e os adolescentes! Pero é que tamén as atopo entre lectores da mesma idade. Non a todas as persoas dunha idade, de calquera, lle gustan as mesmas cousas. É evidente que nese exemplo concreto as diferencias son máis estandarizadas, por obvias; tan evidentes como as diferencias físicas e biolóxicas. A infancia é unha etapa de "porqués" na que valen as nosas respostas. Na adolescencia afiánzase o seu propio criterio, fanse as preguntas pero non lles valen as nosas respostas. Logo existen, creo, outras diferencias de amplitude nos textos, de dificultade na interpretación dos mesmos, un vocabulario máis amplo, novas experiencias... que van asumindo non só co paso dos anos senón coa maior información cultural. Ben sabemos que hai persoas adultas que, por circunstancias que non veñen a conto, non pasan de textos moi simples, e xoves capaces de interpretar historias ben complicadas. As persoas "adultas" sempre poderán disfrutar das "historias dos pequenos". Sorprenderíanse da profundidade con que están tratados moitos temas en libros "infantís" o mesmo que, ás veces nos sorprenden da simpleza (pexorativa, si) de certos libros para adultos.

En ¿Sobrevives? o protagonista vive da cabalo entre un mundo urbano que o rexeita e no que vive dolorosamente e un mundo rural que o acolle case amorosamente. Un contrapunto moi eficaz e, sen dúbida, sorprendente para os lectores. ¿En que medida cres que esta situación é representativa para a mocidade galega de hoxe?

Si..., anque o interpreto máis como un afastamento do protagonista de todo o que o desvía da natureza e das súas leis. Renega do que se lle antolla arbitrario e absurdo. Dos formulismos que non responden a ningunha sensibilidade. Non todo o que atopa no medio rural o arroupa no seu remuíño interior. De feito é nos seus podengos en que confía case en exclusiva e pon esperanzas no futuro. Eu, cando trato un tema clasificado de "realista e actual", baséome moito nas vibracións que me chegan do meu interior. Adoita ser "algo concreto" o que fai xermolar a historia. Unha luz que prende dunha posible insignificancia, pero que me ilumina e me conmove cargándome de vitalidade. Quero dicir que non busquei prototipos que fosen representativos de ningún grupo; o que ocorre é que cando temos que falar de algo que xa escribimos, en ocasións, sorprendémonos a nós mesmos xustificando actitudes dos personaxes, nas que nin reparamos no momento en que xurdía a historia e nos sentiamos dentro dela. Tampouco non é imprescindible que haxan de se identificar co protagonista ¿non? Non creo en fórmulas máxicas absolutas. No momento en que a escribín non pretendía, máis nada que deambular por unha situación simulada pero crida, na que había de ir sorteando obstáculos, mostrando dúbidas que, ás veces, parten das propias. Cada vez síntome menos dogmática.

¿Que pretendiches con esta túa última novela?

Anque cando a escribín tentei liberarme de ataduras, con esta novela agardo o mesmo ca coas anteriores, que o "lectorado" disfrute, e se lle fai medra-la alma, mellor. Cando menos que non indixeste. Non ouso dar solucións, máis ben todo o contrario. É unha novela incómoda que pode provocar reaccións encontradas, pola franqueza do protagonista ó narrar "feitos" que adoitan formar parte desa autocensura oculta que autores e autoras levamos dentro con máis ou menos segredo. Non é en absoluto unha novela light, máis ben é dura... Nin sequera sei quen ha de reflexionar máis ó lela, se os adolescentes ou os adultos.

 
     

Anaco da obra  
     
 
(...) En canto ó de mamá, tamén fun consciente, Aínda me acordo de que o primeiro día que volvín á escola, miroume a libreta o de mates e púxome a parir por non lle ter feitos os deberes.

-É que estes días non vin á clase.

-¿Estiveches enfermo?

-Non.

Non tiña moitas ganas de lle dar unha explicación. O que quería era
esquecer aquel ambiente raro que viña de vivir. Non desexaba para nada dar a sensación de feble, de mágoa, pero o moi cabrón puxérase como louco.

-Faltas á clase cando che peta, non traes os deberes feitos, pasas de
todo coma un desvergoñado e nin te dignas argallar unha desculpa.

Mentres el esbardallaba eu íame enchendo de carraxe coma se fose un
globo ó que lle están introducindo hidróxeno sen control. Rebentei.

-¡¡Morreu miña nai!!

Non sei que cara debín poñer. O tío quedou teso coma unha columna. Logo non sei que rosmou polo baixo de que alí non se avisaban as cousas e seguiu dando a clase coma sempre.

Creo que foi a raíz diso cando empecei a me preguntar por qué estamos aquí e a onde imos. Supoño que tododiós empeza a se facer preguntas a raíz de algo, a certa idade.

(...)

Sabía que ía morrer. Daquela xa andaba algo informado do cancro. Polo menos sabía que era cuestión á que lle había que ter medo, e sabía que mamá tiña esa merda. Sóubeno sen que mo dixese ninguén. Bastaba escoitar ós demais. E eu orella sempre tiven. Un día meu pai díxomo á brava. Veu ó meu cuarto e soltoumo coma quen che crava unhas agullas nun sitio onde xa tes as peles mortas e non che doe, non che afecta porque non te sorprende, ou iso pensaba eu ó principio.

-Mamá ten cancro e vai morrer. Eu non sei se lle quedan meses ou
horas, pero vai morrer.

¡Hostia! Puxéronseme as tripas na gorxa. Aínda que o sabía, que estaba informado de que lle quitaran un peito e iso, tiña esperanza. Pensaba que como estaba operada, podía curar. Ata estaba convencido de que as tetas que poñían eran así como unha especie de transplante de ril, que eran de verdade. Pódese salvar, pódese salvar. Ó falar con meu pai decateime de que non había nada que facer, que se ía foder o asunto. Non chorei. Marianxo si. Marianxo choraba por calquera cousa daquela, eu non. Logo xa me empezou a falar de que se tiñamos que ser fortes e tal. Primeiro quedei quieto, despois xa seguín alegre coma sempre.

O día en que morreu fixen un pouco o parvo. Veu miña tía ó meu cuarto. ¿Que facía alí a aquela hora da mañá se non vivía con nós?

-Veña, érguete que tes que ir para Pontevedra.

Eu xa pensei, vaia carallo, xa está. Sentía falar á xente polo corredor. Era luns, un día de clase normal, gris, con nubes feísimas que ameazaban tormenta. Eu gastaba bromas coma sempre.

-Vale. ¿E que imos facer en Pontevedra? ¿Seica imos ir á praia con este día? -facía como se non pasase nada. O único que me contestou miña tía foi:

-Despois Marianxo e mais ti tendes que ir falar co voso pai.

-¡Ala, outra bronca máis! -soltei eu.

Sabía de sobra o que me ían dicir. Polo corredor, ó pasar polo medio da xente, púxenme serio. Controleime. Ese día fixen teatro. Pensaba: "a ver se o sei disimular tan ben, tan ben que o converto en mentira". Miña tía estaba tan seria que era facilísimo deducir a traxedia. Teño como un flash daquel momento. Meu pai levounos ós dous para a sala e pechou a porta.

-Chegou o momento. Mamá morreu.

Botouse a chorar e Marianxo tamén. Eu a miña nai queríaa moito, pero
non fun quen de soltar unha bágoa, tío. Dende aquela creo que só chorei, o día aquel que me fixeron picar cebola unha hora enteira. Quería chorar, de verdade que quería chorar, ata faría menos feo, pero non sabía ben nin o que sentía. Ría por todo.

-¿Para onde queres ir?

-Para a casa do tío Xocas.

¡Hostia!, pensei, ¡non será para sempre! Cando iamos no coche non sei se me esvararía pola meixela unha bágoa de crocodilo mal feita. Estaba zombi perdido. Dicíanme unha cousa e eu non collía nada, non lles facía caso. Notaba que me estaban a falar, pero non oía.

-Fran, ¿como estás? -quedaba mirando para eles e mais nada.

Creo que escollemos mal o sitio para onde ir. Miña avoa sempre foi pouco falangueira; mellor tería sido ir eu con ela. Marianxo prefire que lle anden con paxaradas, eu non. ¿Que tal estás? Parecían subnormais, ¿como ía estar? Fodidísimo. Ó ver que non lles contestaba a nada, á fin deixáronme en paz:

-¿Queres ir durmir?

-Si -foi o único que dixen.

Metéronme nun cuarto. Non sei se pasara a hora de comer, se non pasara... Quedei a durmir ó momento, coma se chegase de segar unha veiga de herba. ¡Co que me gusta!

Á media noite espertei e pensei... ¡Eu que sei! Miña nai ó final non nos quería ver...

Unha vez entrei no seu cuarto e linlle un deses contos que facía eu na escola. Xa estaba en fase terminal. Ela non aguantaba a risa, pero doíalle todo o corpo. Agarraba. Ó final en vez de rir, rematou por chorar e botoume fóra. Díxome ponte fóra porque non sei que. E marchei. Ela sabía todo. Estaba chea de sabelo, por iso non nos quería ver. Tería sido mellor que non o soubese.

Hai un día que me quedou gravado de carallo. Coa quimioterapia cáeche o pelo todo e non tes nada. Ela era moi presumida do demo. ¡Hai que ver como nos traía vestidos! Parecía que andabamos sempre de festa. Como non tiña pelo, mercáranlle unha perruca. Eu non o sabía. Víaa con pelo e supuña que era o seu. Notáballo un pouco raro, pero pensaba que cambiara de peiteado ou que non tiña gana de se peitear mellor. Un día cheguei do colexio e fun deixar a carteira no meu reducto. A porta do seu cuarto estaba aberta e vexo a perruca enriba da cama e a ela deitada sen pelo. Parecía Mortadelo. Foi unha visión momentánea, como se apagasen a luz. Volvín atrás, mirei de esguello e de súpeto botei a correr para o meu cuarto pensando: "isto non pode ser, non pode ser certo, eu alucino só" (...)